We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close
Aa Aa Aa
- A +

Bakının qurtuluşu – 100

6 0 0
12.09.2018

Özünü Milli Şura elan edən Zaqafqaziya seyminin müsəlman fraksiyası 1918-ci ilin mayın 28-də Azərbaycanın İstiqlaliyyət Bəyannaməsini qəbul etdi. Bəyannamənin ilk maddəsində Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazisinin Cənubi Qafqazın cənub və şərq ərazilərindən ibarət olduğu göstərilirdi.

Lakin bu ərazinin əhəmiyyətli hissəsi - Xəzər dənizinin Qubadan Astaraya qədər bütün sahilboyu əraziləri Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Sovetinin əsarəti altında idi. Əvvəlcə yalnız Bakı və Abşeron yarımadasına nəzarət edən bu yarımhərbi xunta mart-aprel aylarında həmin əraziləri tutmuş, bir çox yerdə dinc müsəlman əhaliyə qarşı kütləvi qətliamlar törətmişdi.

Təsadüfi deyil ki, hələ müstəqilliyin elanına qədər milli hərəkatın liderləri Bakı Sovetinə qarşı mübarizəni ən mühüm vəzifə hesab edirdilər. Çar Rusiyasında müsəlmanlar üçün orduda xidmət məcburi olmadığından, Azərbaycanın hərbi potensialı olduqca zəif idi və əsasən bir neçə yüz zabit heyətindən ibarət idi. Məhz bu səbəbdən yardım üçün Türkiyəyə müraciət etmək ideyası yarandı.

İstiqlaliyyətin elanından bir həftə sonra, iyunun 4-də Batumda Osmanlı imperiyası üç Cənubi Qafqaz dövlətinin hər biri ilə ayrı-ayrılıqda "Sülh və dostluq haqqında" müqavilə imzaladı (Polşa tarixçisi, Cənubi Qafqaz üzrə mütəxəssis Tadeuş Svetoxovski qeyd edirdi ki, müqavilənin adındakı "dostluq" sözünü yalnız Osmanlı-Azərbaycan münasibətlərinə aid etmək olardı).

Osmanlı tərəfindən Ədalət (ədliyyə) naziri Halil Menteşe və 3-cü ordunun komandanı Mehmet Vehib paşanın, Azərbaycan tərəfindən isə Milli Şura sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin və xarici işlər naziri Məmməd Həsən Hacınskinin imzaladığı müqavilənin IV maddəsi Azərbaycan tərəfinin istəyəcəyi halda Osmanlının "daxili intizam və asayişin təmini üçün gərəkli silahlı qüvvəylə" yardım etməsini ehtiva edirdi.

Bu zaman Bakı Sovetinin rəhbərliyi Azərbaycan istiqlalının elanını və hələ Tbilisidə yerləşən milli hökumətin ilk diplomatik addımlarını təşvişlə izləyirdi. Hökumətə hərbi hissələr yaratmağa imkan verməmək məqsədilə Sovetin hərbi-dəniz komissarı Qriqori Korqanov iyunun 12-də Gəncə istiqamətində hücuma başlamaq əmri verdi.

Daha öncə, iyunun 6-da isə Şaumyan Gürcüstan parlamentinin sədri Noy Jordaniyaya məktub göndərərək Azərbaycana köməyə gələ biləcək türk dəstələrini öz ərazilərindən buraxmamaqlarını tələb etdi. Digər tərəfdən, Brest-Litovsk sülh müqaviləsinin bağlanmasından sonra bolşevik Rusiyası ilə yaxşı münasibətlərə malik Almaniya da türklərin azərbaycanlılara yardım göstərməsini istəmir, bunun Brest-Litovsk müqaviləsinin şərtlərini pozacağını iddia edirdi.

Problemin öhdəsindən təkbaşına gələ bilməyəcəyinə əmin olan Xoyski hökuməti isə artıq türklərə müraciət etmişdi. Yardıma tələsən 5-ci Qafqaz diviziyasının (komandan Mürsəl paşa) yolunu iyunun 10-da Borçalıda birləşmiş alman-gürcü qüvvələri kəsdilər.

Sayca üstün olan türklər qısa toqquşmadan sonra bu qüvvələri tərkisilah edərək yoluna davam etdilər. Beləliklə, hələ davam edən Birinci cahan savaşı zamanı dörd il müttəfiqlik edən Türkiyə və Almaniya Azərbaycan məsələsində ixtilaf yaşadılar. Baş verən insidentdən incik düşən Gürcüstan hökuməti isə Azərbaycan hökumətinin Tbilisini tərk etməsini istədi.

İyunun 16-da Gəncəyə köçən hökumət dərhal ciddi böhranla üzləşdi. Belə ki, yerli kapitalistlərin və mülkədarların xeyli hissəsi üçün Milli Şuranın - dolayısıyla orada əksəriyyət təşkil edən Müsavat Partiyasının - ideyaları və islahatları həddən artıq inqilabi idi. Onlara Türkiyənin monarxist və feodal ictimai quruluşu daha yaxın idi. Buna görə də onlar arasında tezliklə "ilhaqçılıq" - Azərbaycanın Türkiyəyə birləşməsi ideyası populyarlaşdı.

Azərbaycandakı türk qoşunlarının Baş komandanı Nuri paşaya, bütün xidmətləri müqabilində, "böyük qardaş" ədaları yad deyildi. Buna görə də "ilhaqçılıq" ideyalarına........

© MeydanTV